De studenten
die hier binnenkomen,
hebben twee dingen
gemeen. Namelijk dat
ze muziek fantastisch
vinden. En daarnaast
dat ze het idee
hebben dat je muziek
maken met elkáár
moet doen.
De opleiding Docent muziek biedt studenten een brede oriëntatie op muziek, in combinatie met een diepgaande visie op ontwikkeling.
Met muziek kun je kloven overbruggen Interview met Reyer Ploeg over de visie van de opleiding
Door Petra Essink ‘Muziek maken, en dan met name zingen, is voor veel kinderen en ook voor volwassenen een kwetsbare aangelegenheid. Want als je je zangstem wilt laten horen, komt de kern van je persoonlijkheid bloot te liggen. Het creëren van de juiste veilige setting waarin de eigenheid van kinderen naar buiten kan komen, is daarom één van de belangrijkste taken van een muziekdocent.’ Dat zegt Reyer Ploeg, kerndocent van de opleiding Docent muziek aan de Hogeschool Leiden. Een vraaggesprek met een gedreven musicus, componist, dirigent en leraar, die van mening is dat muziek als de meest menselijke kunst in het leven van alle kinderen en alle gemeenschappen een rol zou moeten spelen. Het gesprek met Reyer Ploeg vindt plaats aan een soort pleintje op één van de verdiepingen van het grote complex van de Hogeschool Leiden. Een ruimte met een stuk of zes houten tafels en stoelen, waar minstens zes deuren, een trappenhuis en een gang op uitkomen. Het lijkt net alsof de stroom van de veelzijdige bedrijvigheid van de hogeschool hier even tot stilstand komt. De mensen, met of zonder muziekinstrument op hun rug, die in en uit de deuren komen, groeten elkaar zonder uitzondering. De meesten maken even een praatje op het pleintje, om vervolgens in één van de andere deuren te verdwijnen. Bij het opengaan van de deuren ontsnapt hier en daar een flard muziek. Iedereen kan zingen
Reyer Ploeg: ‘Als er een veilig klimaat heerst in een muziekles, kunnen er de prachtigste dingen gebeuren. Een muziekdocent die een muzikale ontwikkeling van behoorlijk niveau heeft doorgemaakt, kan op zijn beurt de kinderen een flink eind op weg helpen bij het ontplooien van hun muzikale talenten. Een goede muziekles maakt ruimte voor essentiële ontwikkelingsstappen in een kinderleven. Het betreft zaken die een heel leven meegaan. Er zijn veel kinderen die van zichzelf denken dat ze niet kunnen zingen. Daarom is er zoveel bij gewonnen als kinderen, via het muziekonderwijs, de kans krijgen dat zelfbeeld bij te stellen. Iedereen kan zingen. Ook al is het laten horen van je zangstem voor de een iets wat hij even doet, terwijl het voor de ander een enorm enge uitdaging is. Het naar elkaars muziek luisteren en daarvan genieten is een niet te onderschatten vorm van wederzijds menselijk respect. De uitwerking van ‘voor elkaar optreden’ kan heel diep zijn, zowel voor de zanger als voor de luisteraar. Bij het beluisteren van elkaars muziek is er iets heel anders gaande dan wanneer je elkaars tekeningen kunt zien hangen. Of dat je van elkaar ziet: jij hebt een 8 voor wiskunde en ik een 6. Samen muziek maken geeft de objectieve ervaring dat de ander een ander is met zijn eigen stem, zijn eigen inbreng. Deze ervaring van het samen muziek maken, laat je – naast dat je misschien last hebt van een ander omdat hij je irriteer – op een respectvolle manier kennismaken met de identiteit, met het wezenlijke van die ander. Muziek heeft op die manier een enorm positieve sociale uitwerking, en die ervaring is al zo oud als de mensheid. Zo bezien is muziek geen luxe op onze hedendaagse multiculturele scholen. Als muziekdocent heb je in no time door hoe het is gesteld met het sociale klimaat in een klas. En het mooie is dat je niet alleen individuele leerlingen kunt helpen de stap te zetten zich te laten zien. Een muziekles kan ook sociale problematiek oplossen, zonder te praten en ook zonder het precies te snappen. Muziek is onmisbaar
Muziek is best een lastig vak in het huidige onderwijs, omdat je het voortdurend moet verdedigen. Dat verdedigen is niet alleen van onze tijd. Als je de historie van het muziekonderwijs bekijkt, zie je dat het vaker ondergesneeuwd dreigde te raken. Steeds weer stonden er grote figuren op, zoals Willem Gehrels of Jan van Rossem, die er een zwaai aan hebben gegeven. Men neemt als vanzelfsprekend aan dat kernvakken als Engels, Nederlands en wiskunde van onmisbaar belang zijn voor je leven. Het vak muziek heeft die vanzelfsprekendheid niet. Er verschijnen wel onderzoeken waarin aangetoond wordt dat je van muziek slim wordt, of sociaal. Dat die onderzoeken er zijn, laat zien dat het in onze tijd van belang is uit te leggen waarom het vak muziek voor andere zaken belangrijk is. Bij wiskunde vragen mensen zich nooit af wat het nut ervan is voor andere vakken. Ondanks dat muziek in veel levens een betekenisvolle rol speelt, is het waarom niet zo makkelijk helder te krijgen. Ook al zegt het gezonde verstand, over het algemeen, dat het zinvol is dat mensen kunst en cultuur – dus ook muziek – als onvervreemdbaar bestanddeel van het leven moeten leren. Op veel scholen is het muziekonderwijs de laatste decennia een sluitpost geweest. Ik zie dat als een verschraling van het onderwijs, die doorwerkt in de maatschappij.
Er zijn uitzonderingen. Bijvoorbeeld op de vrijescholen is wel of geen muziekles geen issue. Muziek hoort er gewoon bij. Dat vinden niet alleen de leerkrachten, maar ook ouders ervaren dat zo. Die vinden het geweldig als hun kinderen optreden, dat ze daar met de familie en de andere ouders naar kunnen luisteren. Hoewel de achtergronden van onze opleiding dezelfde zijn als die van de vrijeschool is het niet zo dat je wordt opgeleid om op een vrijeschool les te geven. Iedereen maakt via de stages kennis met diverse scholen, waaronder ook vrijescholen.

Nieuwe muzikale wind

Ik ben heel blij met de prille signalen vanuit de overheid en de maatschappij die erop wijzen dat er een nieuwe muzikale impuls in het muziekonderwijs aankomt. Zo is er enige tijd geleden 25 miljoen van het ministerie en 25 miljoen door Joop van den Ende ter beschikking gesteld met als doel het muziekonderwijs aan de Nederlandse basisscholen uit het slop te trekken. Wij merken ook al een aantal jaren dat er een groeiende behoefte is aan muziekdocenten. Met name in het basisonderwijs. Alle studenten die bij ons afstuderen, vinden snel werk. Dat werk zou in de nabije toekomst meer en meer kunnen bestaan uit het ondersteunen van de klassendocenten bij het op poten te zetten van het muziekonderwijs.

De mensen die bij ons afstuderen, weten dat het niet de bedoeling is dat je het muziekonderwijs als een eenheidsworst over een heel land uitstort. Want kunst en muziek zijn altijd gebonden aan een bepaalde cultuur en een bepaalde context. Als je uitgaat van de eigen cultuur, kan muziek een heel sterk bindmiddel zijn tussen kinderen, ouders en in een buurt.

Iedere keer weer blijkt dat op scholen waar het muziekonderwijs een succes is, gebruik wordt gemaakt van de unieke kracht en het muzikale talent dat er al is. Kinderen leren zo snel!

 

Genrevrij denken

Wij leren onze studenten om genrevrij over muziek te denken. Het is namelijk zo dat alle muziek, hoe verschillend ook, toch altijd opgebouwd is uit dezelfde basiselementen, namelijk uit ritme, melodie en harmonie. Heb je het bijvoorbeeld over barokmuziek, dan kan het heel interessant en verhelderend zijn om te kijken naar de barokke elementen in de muziek van Bob Dylan. Of hoe bepaalde vormen met jazz veel samenhang hebben met het impressionisme en de atonale muziek. Ook muzikanten uit verschillende tijdsperioden vertonen vaak opvallende gelijkenissen. Michael Jackson bijvoorbeeld heeft biografisch en ook muzikaal gezien een sterke verwantschap met Amadeus Mozart. Beiden zijn als muzikaal wonderkind geboren en heel jong op het podium terechtgekomen. Als je dit soort dwarsverbanden kunt leggen met de kinderen, dan is het overbruggen van een paar eeuwen niet veel groter dan ‘ik ga bij mijn buurman op bezoek’. Ook het probleem van bijvoorbeeld het meisje dat viool speelt en zich daarvoor schaamt ten opzichte van klasgenootjes die vooral bekend zijn met popmuziek, kun je zo uit de weg helpen.

 

Muziek vergroot de wereld

De trend van de laatste jaren is dat je in muzieklessen moet aansluiten bij de muziek die in de leefwereld van kinderen is. Dat is in de meeste gevallen popmuziek. Er is niets mis mee om aan te sluiten bij de belevingswereld van een kind, maar het gevaar is wel dat je dingen gaat herhalen die ze al kunnen. Wat wij onze studenten willen leren, is dat kinderen vooral naar school komen om een nieuwe wereld te ontdekken. En daarom denken wij dat de uitdaging ligt in het uitbreiden van de al bekende muziekervaring.

Op dezelfde manier dagen wij ook onze eigen studenten uit. Natuurlijk gaan ze hier stevig verder met het ontwikkelen van de vaardigheid op hun eigen instrument. Maar daarnaast is er veel ruimte om kennis te maken met instrumenten en vaardigheden die buiten de eerste scope liggen. Wij kijken graag over grenzen als het muziek betreft, met diverse workshops gegeven door specialisten uit het buitenland. Zo organiseren we jaarlijks samen met een zusteropleiding in Duitsland een week muziekpedagogiek van Michael Deason-Barrow uit Engeland.

 

Muzikaliteit hier en nu

Een belangrijk vak is muziekimprovisatie. In de improvisatiespelen, waarin wij gebruik maken van een uitgebreid instrumentarium, gaat het om iets anders dan het goed beheersen van je instrument. Je ontwikkelt een soort sensitiviteit, waarmee je de muziek – die er eigenlijk al is – binnenhaalt. Zo kan het voorkomen dat iemand die behoorlijk virtuoos is op de piano, niet per se muzikaler is in dit soort improvisatiespelen. Het gaat er om: kun je er in het moment helemaal zijn met je muzikale aandacht?

Samenwerken, samen muziek maken, speelt sowieso een grote rol tijdens de opleiding. Er zijn regelmatig momenten waarop ouderejaarsstudenten samenwerken met jongerejaarsstudenten. Beide groepen kunnen veel van elkaar leren. Bijvoorbeeld in het vak koordirectie, dat je hier vier jaar lang op elkaar oefent.

 

Flexibel met bagage

De studenten die hier binnenkomen, hebben twee dingen gemeen. Namelijk dat ze muziek fantastisch vinden. En daarnaast dat ze het idee hebben dat je muziek maken met elkáár moet doen. In Nederland bestaan negen opleidingen die voorbereiden op het vak van muziekdocent. Alle opleidingen hebben hun eigen expertise. De Hogeschool in Limburg heeft veel met orthopedagogiek en speciaal onderwijs. Bij het Koninklijk Conservatorium in Den Haag staat het ambachtelijke musiceren voorop. Bij ArtEZ, in Zwolle en Enschede, is de grote interactie tussen de verschillende kunstdisciplines een kenmerk. Onze specialiteit is dat wij werken vanuit het antroposofische mensbeeld, dat ook in het vrijeschoolonderwijs als uitgangspunt geldt. Ik denk dat wij – meer dan elders – ingaan op wat ontwikkeling van kinderen nu eigenlijk is. En ik denk dat wij explicieter de verschillende leeftijdsfasen beschrijven, die zich onder andere uiten in verschillende bewustzijnstoestanden. Een kleuter kijkt heel anders de wereld in dan een lagereschoolkind.

Op deze opleiding leer je parallellen te trekken tussen de ontwikkeling van kinderen en de ontwikkeling van de mensheid in de loop van de geschiedenis. Je kunt heel goed aan muziek aflezen dat de middeleeuwse mens een andere houding had tot esthetiek, tot datgene waar hij van hield, dan een barokmens of een renaissancemens. Zo kun je bijvoorbeeld overeenkomsten ontdekken tussen het bewustzijn van de renaissance en de ontwikkeling in groep 5 en 6, waarin ze ‘rijp’ worden voor meerstemmigheid. Het is de kunst dan een breed repertoire te vinden van muziek die daarbij aansluit. Ondanks dat wij veel aandacht hebben voor de verschillende leeftijdsfasen en wat daar aan muzikaliteit bij past, bestaan er geen kant-en-klare programma’s of draaiboeken over wat te doen met welke leeftijdsgroep. Met de bagage uit de antroposofische menskunde op de achtergrond gaat het er in deze opleiding bij uitstek om dat je kunt herkennen wat een kind nodig heeft. En dat antwoord moet je op ieder moment in iedere nieuwe situatie opnieuw uitvinden. Tegen de tijd dat je afstudeert, wordt de vraag ‘Hoe flexibel kun je omgaan met je bagage?’ in toenemende mate belangrijk. In de stages krijgen de studenten ruim de mogelijkheid zich met deze vraag uiteen te zetten. En parallel aan die toenemende flexibiliteit groeit ook de ambitie. De opleiding Docent muziek biedt studenten een brede oriëntatie op muziek. In combinatie met een diepgaande visie op ontwikkeling. Met die twee dingen in handen hebben de studenten die de opleiding verlaten, het muziekonderwijs op scholen – en daarmee de maatschappij – iets waardevols te vertellen en te bieden.’

 

 

Een goede muziekdocent weet de kern van iemands persoonlijkheid naar buiten te lokken, zodat die zich kan verbinden met anderen.

Contact

Opleiding Docent muziek

Hogeschool Leiden

Zernikedreef 11
2333 CK  Leiden

 (071) 518 88 00

Als je uitgaat van de eigen cultuur,
kan muziek een heel sterk bindmiddel
zijn tussen kinderen, ouders en in een buurt.